Βυζαντινό αριστούργημα επιστρέφει στη Μονή Παναγίας Εικοσιφοινίσσης στη Δράμα

Ενα ανεκτίμητο βυζαντινό κειμήλιο, μια σπάνια χειρόγραφη
Καινή Διαθήκη 674 σελίδων, γραμμένη τον 9ο αιώνα, επαναπατρίζεται μέσω Αμερικής
και παίρνει ξανά τη θέση της, έπειτα από έναν αιώνα, στη Μονή Παναγίας
Εικοσιφοινίσσης στη Δράμα, από όπου την είχαν αρπάξει Βούλγαροι το 1917, μαζί
με πολλούς ακόμη ιστορικούς και εκκλησιαστικούς θησαυρούς.

Τις επόμενες μέρες θα την παραλάβει προσωπικά ο Αρχιεπίσκοπος
Αμερικής, Δημήτριος από εκπαιδευτικό ίδρυμα του Σικάγου όπου κατέληξε, και θα
τη μεταφέρει ο ίδιος στην Ελλάδα στις αρχές Δεκεμβρίου, προκειμένου να την
παραδώσει σε ειδική τελετή στη Δράμα στο πλαίσιο των εκδηλώσεων της πολιούχου
Αγίας Βαρβάρας.

Ο «Κώδικας 1424» (Codex 1424), όπως ονομάζεται το κειμήλιο,
αποτελεί το παλαιότερο πλήρες χειρόγραφο της Καινής Διαθήκης στον κόσμο,
γραμμένο στα ελληνικά στη ρέουσα γραφή. Είχε πουληθεί στις ΗΠΑ -όπου κατέληξε-
το 1920 από έναν Ευρωπαίο βιβλιοπώλη, και βρέθηκε στην κατοχή της Λουθηρανής
Θεολογικής Σχολής του Σικάγου, όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα. Η διοίκηση της
Σχολής απάντησε θετικά μετά από πολλές προσπάθειες στο αίτημα της Αρχιεπισκοπής
Αμερικής και θα παραδώσει το κειμήλιο στον Αρχιεπίσκοπο Δημήτριο, σε εκδήλωση
στις 15 Νοεμβρίου.

Πρόκειται για ένα από τα εκατοντάδες χειρόγραφα και άλλα
αντικείμενα- ανεκτίμητα κειμήλια της θρησκευτικής και πολιτισμικής κληρονομιάς,
που αφαιρέθηκαν από την Παναγία Εικοσιφοίνισσα Δράμας, τον Τίμιο Πρόδρομο
Σερρών και άλλες ελληνικές μονές κατά τη διάρκεια της βουλγαρικής κατοχής στην
περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οπως αποκαλύφθηκε τις τελευταίες δεκαετίες, τα περισσότερα
απ΄ αυτά βρίσκονται σήμερα στη Σόφια, στο Κέντρο Σλαβοβυζαντινών Σπουδών Ivan
Dujev και στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της γειτονικής χώρας, και έχουν
διατυπωθεί κατά καιρούς αιτήματα για την επιστροφή τους, ενώ ένας αριθμός
κειμηλίων βρίσκεται σε βιβλιοθήκες εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και ιδιωτικές
συλλογές της Ευρώπης και των ΗΠΑ.

Ενα απ΄ αυτά είναι ο «Κώδικας 1424», που γράφτηκε τον 9ο ή
10ο αιώνα από τον μοναχό Σάββα. Το χειρόγραφο έχει διαστάσεις 28 επί 18 εκατοστά και στις
674 σελίδες του (337 φύλλα γραμμένα και στις δύο πλευρές, με 29 ως 33 γραμμές
ανά σελίδα), περιλαμβάνει το σύνολο της Καινής Διαθήκης. Αιώνες μετά τη γραφή
του προστέθηκαν ως σχόλια στα περιθώρια των σελίδων αποσπάσματα κειμένων του
Ιωάννη του Χρυσοστόμου, του Βασιλείου του Μεγάλου και άλλων.

Σύμφωνα με τον Γερμανό λόγιο και μελετητή της Βίβλου, Κουρτ
Αλαντ, υπάρχουν σε συλλογές ανά τον κόσμο μόλις 60 ελληνικά χειρόγραφα που
περιέχουν το σύνολο της Καινής Διαθήκης. Ο «Κώδικας 1424» είναι το παλαιότερο
παγκοσμίως πλήρες χειρόγραφο γραμμένο σε ρέουσα γραφή.

Επιπλέον, όπως επισημαίνεται, είναι ασυνήθιστη η σειρά των
βιβλίων της Καινής Διαθήκης, όπως παρατίθενται στο χειρόγραφο. Για παράδειγμα,
το βιβλίο της Αποκάλυψης, που σήμερα βρίσκεται στο τέλος της Καινής Διαθήκης,
εδώ προηγείται των επιστολών του Αποστόλου Παύλου.

Η κλοπή

Ο επιμελητής της συλλογής σπάνιων βιβλίων της Λουθηρανικής
Θεολογικής Σχολής του Σικάγου, επίσης διακεκριμένος μελετητής της Βίβλου, Ralph
W. Klein, επεσήμανε πως χειρόγραφα σαν τον «Κώδικα 1424» έχουν δώσει τη
δυνατότητα στους μελετητές να διαμορφώσουν μια πλήρη εικόνα για το οριστικό
κείμενο της ελληνικής Καινής Διαθήκης, με δεδομένο ότι δεν έχει διασωθεί κανένα
από τα αρχικά αρχαία κείμενα και υπάρχουν χιλιάδες διαφορετικές παραλλαγές.
«Είμαστε υπόχρεοι απέναντι στους προγόνους μας για την πίστη και τη φροντίδα
που έδειξαν απέναντι στην Αγία Γραφή, κληροδοτώντας τη στις επόμενες γενιές»,
τόνισε.

Ο Κώδικας εκλάπη την άνοιξη του 1917 από τον βουλγαρικό
στρατό κατοχής, στη διάρκεια επιχείρησης αφαίρεσης πολύτιμων βυζαντινών κειμηλίων,
που εξαπολύθηκε ταυτόχρονα τόσο στην Ιερά Μονή της Παναγίας Εικοσιφοινίσσης του
Παγγαίου στη Δράμα, όσο και σ΄ αυτή του Τιμίου Προδρόμου στο Μενοίκιο Ορος των
Σερρών, αλλά και από άλλα μοναστήρια της περιοχής.

Το 1920, τρία μόλις χρόνια μετά την αρπαγή του, το
χειρόγραφο βρέθηκε στις ΗΠΑ, στην κατοχή ενός Ευρωπαίου βιβλιοπώλη που πέρασε
στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού αναζητώντας αγοραστές. Το πούλησε στον Levi
Franklin Gruber, ο οποίος μετέπειτα έγινε πρόεδρος της Λουθηρανικής Θεολογικής
Σχολής του Σικάγου. Το συγκεκριμένο κειμήλιο, όπως και άλλα σπάνια βιβλία που
είχε στη συλλογή του ο Gruber, κληροδοτήθηκαν στη σύζυγό του, η οποία τα
διέθεσε στη Σχολή, όπου παραμένει ως σήμερα. Το βιβλίο έχει τεκμηριωθεί,
μελετηθεί και ψηφιοποιηθεί από τους υπευθύνους της Σχολής και φυλάσσεται στο
ιστορικό της αρχείο ως μέρος της συλλογής Gruber.

Στις αρχές του 2016, εκπρόσωπος της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας
επικοινώνησε με τον πρόεδρο της Λουθηρανικής Θεολογικής Σχολής, James Nieman
και του ζήτησε την εθελοντική επιστροφή του χειρογράφου στο μέρος όπου ανήκει.
Η απάντησή του ήταν αμέσως θετική.